Somogyi Effect ปรากฏการณ์น้ำตาลดีดกลับ

Somogyi Effect หรือ “ปรากฏการณ์น้ำตาลดีดกลับ” เป็นภาวะที่น่าพิศวงและชวนสับสนสำหรับผู้ป่วยเบาหวานหลายคนครับ เพราะมันคือสถานการณ์ที่น้ำตาลในเลือด “ต่ำเกินไปจนพุ่งสูงปรี๊ด” ในเวลาไล่เลี่ยกัน

หากคุณตื่นมาพร้อมกับค่าน้ำตาลในเลือดตอนเช้าที่สูงผิดปกติ ทั้งที่ฉีดอินซูลินแล้ว นี่คือสิ่งที่คุณต้องทำความเข้าใจครับ

Somogyi Effect คืออะไร?

ปรากฏการณ์นี้ถูกตั้งชื่อตาม Michael Somogyi นักเคมีผู้ค้นพบปรากฏการณ์นี้ โดยอธิบายถึงกลไกการตอบสนองของร่างกาย (Defensive Mechanism) เมื่อระดับน้ำตาลในเลือดตกลงต่ำเกินไป (Hypoglycemia) ในช่วงดึกหรือตอนที่นอนหลับ

กลไกการเกิด

น้ำตาลต่ำช่วงดึก : ระดับน้ำตาลในเลือดลดต่ำลงมาก (มักเกิดจากอินซูลินที่ฉีดไปมีฤทธิ์แรงเกินไปในช่วงกลางคืน หรือทานมื้อเย็นน้อยเกินไป)
ร่างกายตกใจ: เมื่อน้ำตาลต่ำถึงจุดวิกฤต ร่างกายจะหลั่งฮอร์โมนที่ทำหน้าที่ตรงข้ามกับอินซูลินออกมา (Counter-regulatory hormones) เช่น กลูคากอน (Glucagon), คอร์ติซอล (Cortisol) และอะดรีนาลีน (Adrenaline)
ตับปล่อยน้ำตาล: ฮอร์โมนเหล่านี้จะกระตุ้นให้ตับสลายกักเก็บน้ำตาลออกมาสู่กระแสเลือดอย่างรวดเร็วเพื่อช่วยชีวิต
น้ำตาลดีดสูงตอนเช้า: ผลลัพธ์คือเมื่อคุณตื่นมาตรวจน้ำตาลตอนเช้า ค่าที่ได้จึงสูงลิ่ว ทั้งที่จริงๆ แล้วมันเริ่มมาจากภาวะน้ำตาลต่ำนั่นเอง

อาการที่น่าสงสัย
ถ้าคุณมีภาวะ Somogyi Effect คุณอาจสังเกตเห็นสัญญาณเหล่านี้

ตื่นนอนพร้อมอาการปวดหัว
เหงื่อออกท่วมตัวตอนกลางคืน (Night sweats)
ฝันร้ายบ่อยครั้ง
รู้สึกเพลียเหมือนนอนไม่พอทั้งที่นอนครบชั่วโมง

ความแตกต่าง Somogyi vs. Dawn Phenomenon

หลายคนมักสับสนกับ Dawn Phenomenon (ปรากฏการณ์รุ่งอรุณ) ซึ่งทำให้น้ำตาลตอนเช้าสูงเหมือนกัน แต่สาเหตุต่างกันโดยสิ้นเชิง

ลักษณะ	Somogyi Effect	Dawn Phenomenon
สาเหตุ	น้ำตาลต่ำเกินไปในช่วงดึก	ฮอร์โมนตามธรรมชาติช่วงเช้ามืดกระตุ้นตับ
ช่วงเวลาที่น้ำตาลต่ำ	ประมาณ 02:00 – 03:00 น.	ไม่มีช่วงที่น้ำตาลต่ำ
วิธีแก้	ลด ปริมาณอินซูลินก่อนนอน	เพิ่ม ปริมาณอินซูลินหรือปรับเวลาฉีด

วิธีทดสอบและแก้ไข

วิธีเดียวที่จะยืนยันได้คือการ “ตั้งนาฬิกาปลุกมาเจาะเลือด” ครับ

ลองตรวจระดับน้ำตาลในช่วงเวลา 02:00 น. หรือ 03:00 น. * ถ้าค่าน้ำตาลต่ำ : แสดงว่าเป็น Somogyi Effect
ถ้าค่าน้ำตาลปกติหรือสูง : แสดงว่าเป็น Dawn Phenomenon

แนวทางการจัดการ

ปรับมื้อเย็น ทานอาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อนหรือโปรตีนเพิ่มขึ้นเล็กน้อยก่อนนอน
ปรึกษาแพทย์ เพื่อปรับลดขนาดอินซูลินที่ออกฤทธิ์ยาว (Basal insulin) หรือเปลี่ยนเวลาฉีด
ใช้ CGM หากเป็นไปได้ การติดเครื่องวัดน้ำตาลต่อเนื่อง (Continuous Glucose Monitor) จะช่วยให้เห็นกราฟการแกว่งของน้ำตาลได้ชัดเจนที่สุด

ข้อควรระวัง ห้ามปรับเพิ่มปริมาณอินซูลินเองเมื่อเห็นค่าน้ำตาลตอนเช้าสูง เพราะหากเป็น Somogyi Effect การเพิ่มยาจะยิ่งทำให้น้ำตาลต่ำลงในตอนกลางคืนและอันตรายกว่าเดิมครับ